Vrouwenconcentratiekamp Ravensbrück

(1939-1945)

In het Pruisische dorp Ravenbrück, gelegen bij het toenmalige Mecklenburgse kuuroord Fürstenberg, liet de SS in 1939 het grootste vrouwenconcentratiekamp op Duitse bodem bouwen. In het voorjaar van 1939 werden de eerste vrouwelijke gevangenen uit het concentratiekamp Lichtenburg naar Ravensbrück overgebracht. In april 1941 werd een mannenkamp toegevoegd, wat onder het bewind van de commandant van het vrouwenconcentratiekamp viel. In juni 1942 werd in de directe omgeving het zogenaamde »Jugendschutzlager Uckermark« voor jonge vrouwen en meisjes opgericht. 

Tot 1945 werd het vrouwenconcentratiekamp gestaag uitgebreid. Als onderkomen voor de gevangenen liet de SS steeds meer barakken bouwen, in de herfst van 1944 werd bovendien een tent geplaatst. Binnen de kampmuur ontstond een industrieafdeling met bedrijven voor traditioneel vrouwenwerk als kleermaken, weven en

vlechten. Naast het kamp bouwde de Firma Siemens & Halske 20 werkplaatsen, waar de gevangenen vanaf de nazomer van 1942 dwangarbeid moesten verrichten. In de loop van de oorlog ontstonden in het hele Duitse Rijk meer dan 40 buitencommando«s waar de gevangenen uit Ravensbrück onder dwang te werk werden gesteld.

In de jaren 1939-1945 zijn in Ravensbrück ongeveer 132.000 vrouwen en kinderen en 20.000 mannen als gevangene geregistreerd. 1.000 jonge vrouwen kwamen terecht in het 'Jugendschutzlager Uckermark'. De gevangenen van Ravensbrück waren afkomstig uit meer dan 40 landen. Onder hen waren joden, alsook Sinti en Roma. Tienduizenden werden vermoord, stierven door honger, ziekte of door medische experimenten. In het kader van de actie«14f13« werden gehandicapte gevangenen en zij die als arbeidsongeschikt werden beschouwd vermoord. In de gaskamer van het »herstellingsoord« Bernburg werden met hen ook joodse gevangenen vermoord.

Aan het eind van 1944 werd naast het crematorium een provisorische gaskamer ingericht. Hier liet de SS tussen eind januari en april 1945 circa 5.000 tot 6.000 gevangenen vergassen.

Vlak voor het einde van de oorlog evacueerden het Internationale, het Zweedse en het Deense Rode Kruis ongeveer 7.500 gevangenen naar Zweden, Zwitserland en Frankrijk. Op grond van een ontruimingsbevel van Himmler liet kampcommandant Fritz Suhren de 20.000 overgebleven gevangenen in meerdere marscolonnes te voet naar het noordwesten voeren. Op 30 april 1945 bevrijdde het Rode Leger het vrouwenconcentratiekamp Ravensbrück, waar op dat moment nog zo«n 2.000 zieke gevangenen verbleven.

Met de bevrijding was het leed voor de meeste vrouwen, mannen en kinderen nog niet geleden. Velen van hen stierven in de daarop volgende weken, maanden en jaren. Ook de overlevenden leden nog tientallen jaren na hun bevrijding aan de gevolgen van hun gevangenschap in het concentratiekamp.

Überblick über das Lager, SS-Fotoalbum, 1940/41.

Zwangsarbeit im Außenlager Neubrandenburg. Zeichnung des polnischen Häftlings Maria Hiszpanska.

Het kamp, 1940/41 [SS-fotoalbum]

Dwangarbeid in Neubrandenburg. [Tekening: Maria Hiszpanska]

 


Nationale Herinnering- en Gedenkplaats Ravensbrück

(1959-1990)

De »Nationale Mahn- und Gedenkstätte Ravensbrück« werd op 12 september 1959 als één van de drie nationale gedenkplaatsen van de DDR geopend. De architecten van het zogenaamde Buchenwald-collectief betrokken een gedeelte van de voormalige concentratiekampgebouwen buiten de kampmuur in het ontwerp, waaronder het crematorium, de voormalige kampgevangenis en een gedeelte van de vier meter hoge kampmuur. In 1959 werd voor de westelijke kampmuur een gravenveld aangelegd, waarin de resten van de gestorven gevangenen vanuit verschillende massagraven werden bijgezet.

Middelpunt van de gedenkplaats is de bronssculptuur »Tragende« van Will Lammert, het symbool van de gedenkplaats Ravensbrück.

Behalve de gedenkplaats aan de oever van de Schwedtsee, was het hele kampterrein tussen 1945 en 1994 door de Sovjet- en GOS-troepen in gebruik voor militaire doeleinden.

Krematorium nach der Befreiung.

Auf deutsch und russisch erklärt ein Schild den Bereich vor der ehemaligen Lagermauer zur Gedenkstätte, etwa 1949.

Gedenkfeier an der ehemaligen Lagermauer, 1950.

crematorium, kort na de bevrijding.

1949.

Herdenking, 1950.

 

In 1959-1960 ontstond in de Zellenbau het eerste kampmuseum. Overlevenden uit verschillende landen schonken voorwerpen, tekeningen en documenten uit hun kamptijd. Aan het begin van de jaren 1980 ontwierp de leiding van de gedenkplaats de »Ausstellung der Nationen« in de Zellenbau, die het de verschillende landen mogelijk maakte hun eigen ruimte vorm te geven. Op de bovenverdieping ontstonden zo 17 nationale herdenkingsruimtes.

De voormalige SS Kommandantur, tot eind 1977 door de Sovjets gebruikt, huisvestte vanaf 1984 als »Museum der Antifascistische Verzetstrijders« de basistentoonstelling van de gedenkplaats.

Offizielle Einweihung der Gedenkstätte am 12.9.1959.

Ehemalige Häftlinge bei der Einweihung, 1959.

Opening van het Herinnerings- en Gedenkplaats op 12 september 1959.

Oud-gevangene tijdens de opening van het Herinnerings- en Gedenkplaats, 1959.

Gereconstruerde cel.

' Zellenbau' in de jaren 50.

 

 


Herinnerings- en Gedenkplaats Ravensbrück

(sinds 1993)

Na de Duitse hereniging werd de gedenkplaats in 1993 onderdeel van de Stiftung Brandenburgische Gedenksä tten, een zowel door de Bondsrepubliek Duitsland als het Land Brandenburg gefinancierde stichting. Tot de stichting behoren ook de gedenkplaats en het museum Sachsenhausen, het »Museum des Todesmarsches« bij Wittstock en het documentatiecentrum Brandenburg/ Havel.

In het kader van de herinrichting aan het begin van de jaren 1990 werd het Museum des antifaschistischen Widerstandkampfes in de voormalige Kommandantur vervangen door twee nieuwe basistentoonstellingen. In de Zellenbau werden de volgende drie gedenkruimten toegevoegd: voor de in Ravensbrück gevangen betrokkenen bij de aanslag op Hitler van 20 juli 1944 (geopend in 1991) , voor de joodse gevangenen (geopend in 1992) en voor de Sinti en Roma (geopend in 1995) . Eén van de voormalige bewaaksterwoningen werd in oude staat hersteld. Hier is sinds de herfst van 2004 een tentoonstelling te zien over het vrouwelijke SS- personeel van het concentratiekamp Ravensbrück.

 


Internationale Jeugdontmoetingsplaats Ravensbrück

(sinds 2002)

Sinds 2002 is in de voormalige bewaaksterwoningen de Internationale Jugendbegegnungssä tte ondergebracht, een centrum voor historisch- politiek vormingswerk. Onder verantwoordelijkheid van de educatieve dienst van de gedenkplaats, worden onderwijsprogramma«s ontworpen en uitgevoerd. De jeugdherberg Ravensbrück

biedt aan maximaal 99 personen onderdak.

 


Onderhoud en vernieuwing

De in 1993 begonnen uitbreiding en vernieuwing van de gedenkplaats stond in het teken van onderzoek en het behoud van de historische gebouwen. Na het vertrek van de GOS- troepen werd in 1995 de voormalige ingang toegankelijk gemaakt ter gelegenheid van de 50-jarige viering van de bevrijding. Bovendien zijn dankzij de ontruiming en de herstructurering van het kampterrein ook gedeelten van het gevangenenkamp en de industrieafdeling toegankelijk geworden. Op de industrieafdeling bevindt zich de textielfabriek, de 'Schneiderei', bestaande uit acht met elkaar verbonden werkplaatsen. Deze werden in de jaren 1999/ 2000 gedeeltelijk gerestaureerd. Verdere plannen voor herstructurering en sanering van het kampterrein zijn in voorbereiding.

In 2007 kwam het nieuwe bezoekerscentrum gereed. Het gebouw van de Kommandantur zal in de toekomst de basistentoonstelling van de gedenkplaats gaan herbergen. Het beheer, de collectie en een vergaderzaal zullen in de achtergelegen garagevleugel worden ondergebracht. De basistentoonstelling zal worden aangevuld met kleinere verdiepende vaste tentoonstellingen over de kampgevangenis ('Ravensbrück, Der Zellenbau', sinds 2006) , de bewaaksters ('Im

Gefolge der SS: Aufseherinnen des Frauen-KZ Ravensbrück', sinds 2004) en het mannelijke SS- personeel (in voorbereiding).

 


Collectie

De collectie van de gedenkplaats (archief, bibliotheek, dépót, fototheek en mediatheek) biedt de ideale faciliteiten voor onderzoek. De basis voor de collectie werd in 1958/ 1959 gelegd met de komst van het eerste kampmuseum in de Zellenbau. Voormalige kampgevangenen schonken vele voorwerpen uit hun kamptijd, waaronder tekeningen, miniaturen en brieven. De collectie bevat archief- en museummateriaal over het vrouwenconcentratiekamp Ravensbrück, het mannenkamp en het 'Jugendschutzlager Uckermark'. Tevens bevat het de nalatenschap van enkele kampoverlevenden en documenten over de geschiedenis van de gedenkplaats. Als instelling met het zwaartepunt op vrouwen- en genealogisch onderzoek wordt de collectie nog altijd uitgebreid. De bibliotheek bevat vakliteratuur, alsmede talrijke interviews met verscheidene ooggetuigen. Het archief, de bibliotheek, het dépót, de fototheek en de mediatheek zijn op afspraak toegankelijk van dinsdag tot vrijdag (09.00 uur tot 16.30 uur).

 


Informatie- en onderwijsaanbod

Een begeleidingssysteem leidt de bezoekers over het uitgestrekte terrein van de gedenkplaats. Het markeert historisch belangrijke gebouwen en plaatsen uit de geschiedenis van het kamp Ravensbrück. Tevens verwijst het naar de tentoonstellingen van de gedenkplaats. In de toekomst zal dit aanbod met een audioguide worden uitgebreid.

De gedenkplaats beschouwt zichzelf als een open leerplaats. Voor groepen biedt de educatieve dienst thematische rondleidingen van 60 tot 90 minuten; vroegtijdig bespreken is noodzakelijk. Ter verdieping van de verschillende thema«s zijn er projectdagen (duur: minimaal vier uur) en meerdaagse programma«s in de Internationale Jugendbegegnungssä tte. Meerdaagse werkcolleges voor jongeren en volwassenen over de geschiedenis van het concentratiekamp Ravensbrück en, na afspraak, aanverwante thema«s kunnen vormen van ontdekkend leren in de collectie van de gedenkplaats, het thematisch gebruik van de nieuwe media en actief mediagebruik bevatten. Voor werkcolleges in samenwerking met scholen en buiten-schoolse vormingsinstanties zijn in het seminargebouw van de Jugendbegegnungssä tte groeps- en vergaderruimten beschikbaar.

Vooral tijdens de 'werkkampen' die in de zomermaanden plaatsvinden wordt historisch leren verbonden met het praktische werk op de historische plek. Via voorbereidende gesprekken met de medewerkers van de educatieve dienst kan het programma ook geheel op de groep worden toegespitst. Groepen kunnen tot zes weken voor het geplande bezoek worden aangemeld via het telefoonnummer 0049-33093- 60385 of via eMail paedagogik@ravensbrueck.de..

De Internationale Jugendbegegnungssä tte - Jeugdherberg Ravensbrück beschikt over moderne college- en mediaruimtes, alsook over verscheidene vrijetijdsvoorzieningen. Het huis kan voor meerdaagse projecten, vergaderingen en conferenties gebruikt worden.

 


Contact

Mahn- und Gedenkstätte Ravensbrück | Stiftung Brandenburgische Gedenkstätten

Straße der Nationen | D - 16798 Fürstenberg/ Havel | Duitsland

telefoon +49 (0) 33093 608-0 | fax +49 (0) 33093 608-29

internet www.ravensbrueck.de | eMail info@ravensbrueck.de

 

Groepsreserveringen

telefoon +49 (0) 33093 603-85 | Fax +49 (0) 33093 603-86 | eMail paedagogik@ravensbrueck. de

 


Openingstijden 

Openingstijden tentoonstellingen

oktober t/m april: dinsdag- zondag 09.00 uur-17.00 uur | mei t/m september: dinsdag- zondag 09.00 uur-18.00 uur

 

Openingstijden kampterrein

oktober t/m april: dagelijks 09.00 uur-17.00 uur | mei t/m september: dagelijks 09.00 uur-20.00 uur

 

Openingstijden collectie (archief, dépôt en bibliotheek)

maandag- vrijdag van 09.00 uur tot 16.30 uur | telefoon +49 (0) 33093 608-14/-16

 

Openingstijden educatieve diensten

dinsdag- vrijdag van 08.00 uur tot 16.30 uur | telefoon +49 (0) 33093 603-85

 

De kosten van een rondleiding of een projectdag voor groepen tot 15 personen bedragen €  15, 00 en €  25, 00 voor groepen van 15 tot 30 personen. Aan groepen die niet in het Duits worden begeleid, wordt doorgaans een toeslag berekend van €  25, 00 per groep.

 


Routebeschrijving

per trein: De RE5 van Berlijn Hauptbahnhof (CS) naar Stralsund / Rostock rijdt ieder uur en de trein stopt in Fürstenberg/Havel. Vanaf het station is het 25 minuten lopen naar de gedenkplaats. Tevens zijn er taxi«s beschikbaar.

auto: Fürstenberg/Havel ligt 80 kilometer ten noorden van Berlijn, aan de B96 Berlijn-Stralsund. In Fürstenberg/Havel wordt de route naar de gedenkplaats aangegeven.

 


VVV

Tourismusverein Fürstenberger Seenland e.V. | Markt 5 | D - 16798 Fürstenberg/ Havel | Duitsland

telefoon +49 (0) 33093 32254 | Fax +49 (0) 33093 32539

internet www.fuerstenberger-seenland.de | eMail info@fuerstenberger-seenland. de

 

Jugendherberge Ravensbrück (Jeugdherberg) | Straße der Nationen 3 | D - 16798 Fürstenberg/ Havel | Duitsland

telefoon +49 (0) 33093 605-90 | fax +49 (0) 33093 605- 85

internet www.jh-ravensbrueck.de | eMail jh-ravensbrueck@jugendherberge.de

 


Colofoon

© Stiftung Brandenburgische Gedenksä tten, 2008

Fotoverantwoording: Mahn- und Gendenksä tte Ravensbrück | Stiftung Brandenburgische Gedenksä tten

Verantwoording: Mahn- und Gedenksä tte Ravensbrück | Stiftung Brandenburgische Gedenksä tten, Straße der Nationen, D - 16798 Fürstenberg/ Havel, Duitsland

Redactie: Dr. Matthias Heyl (projectleider Besucherleitsystem), Dr. Insa Eschebach, Monika Herzog, Cordula Hundertmark, Dr. Horst Seferens

Eindredactie: Ulrike Dittrich | Nederlandse vertaling: Michiel Smit, m.m.v. Tanja Oostenbrink-de Groot

 


Download Service

Historisch overzicht en plattegrond [PDF]